25η Μαρτίου: Η καθιέρωση και οι περιπέτειες των εορτασμών της εθνικής επετείου μέσα στον χρόνο

Οι πρώτοι εορτασμοί κατά και μετά την Επανάσταση

 

Κατά τη διάρκεια της Επανάστασης, η Α΄ Εθνοσυνέλευση της Επιδαύρου (1822) όρισε την 1η Ιανουαρίου ως ημέρα εορτασμού του εθνικού ξεσηκωμού[1] έως την τελική απελευθέρωση. Εορταστικές εκδηλώσεις πραγματοποιούνταν τόσο στις ελεύθερες περιοχές όσο και στα κρησφύγετα των αγωνιστών. Οι εκδηλώσεις αυτές περιελάμβαναν συχνά δοξολογίες, στρατιωτικές πομπές και κανονιοβολισμούς.

 

Στην εφημερίδα Ελληνικά Χρονικά, στο φύλλο της 3ης Ιανουαρίου 1825, εντοπίζεται σχετική αναφορά στον εορτασμό που πραγματοποιήθηκε στο Μεσολόγγι την 1η Ιανουαρίου του ίδιου έτους [2]:

 

 

 

 

Στα πρώτα χρόνια μετά την Επανάσταση, πριν από την επίσημη καθιέρωση της 25ης  Μαρτίου, δεν υπήρχε σταθερό τελετουργικό εορτασμού. Σύμφωνα με τον Ρήγα Παλαμήδη, πραγματοποιούνταν ήδη αναμνηστικές εκδηλώσεις — ακόμη και την ίδια την ημέρα της 25ης  Μαρτίου — οι οποίες διοργανώνονταν άτυπα μέσω βασιλικών διαταγμάτων χωρίς να δημοσιεύονται στην Εφημερίδα της Κυβερνήσεως.[3] Σε αυτές τις συγκεντρώσεις μνημονεύονταν οι ψυχές των ηρώων, ενώ οι επιζώντες πρωταγωνιστές του Αγώνα διηγούνταν περιστατικά από τις πολεμικές επιχειρήσεις.[4] Συχνά εκδηλώσεις οργανώνονταν με αφορμή επετείους σημαντικών μαχών ή τις ημερομηνίες γέννησης και θανάτου αγωνιστών, όπου εκφωνούνταν λόγοι, οι οποίοι πολλές φορές εκδίδονταν σε φυλλάδια.

 

«Κατά την ημέρα αυτήν: μνημονεύονται ιδίως οι ψυχές των ηρώων εκείνων, οι οποίοι πότισαν με το  πολύτιμο αίμα τους το δένδρο της ελευθερίας και όλοι όσοι μόχθησαν για χάρη της· και υπήρχε φαιδρή ευθυμία στις ψυχές όλων των Ελλήνων, των μεγαλύτερων που διηγούνταν τα διάφορα κατορθώματά τους στους νεότερους και πολλών αρχιερέων και λογίων που εκφωνούσαν λόγους κατάλληλους σε ανάμνηση των ηρωικών πράξεων· με μια κουβέντα δηλαδή, η ημέρα αυτή τιμόταν και με τα τότε μέσα ως εθνική, όχι μόνον από τους ελευθερωθέντες Έλληνες, αλλά και από όλη την ελληνική φυλή».

Αγόρευσις Ρήγα Παλαμήδη, 26 Μαρτίου 1856.

 

 

Γιατί επιλέχθηκε η 25η Μαρτίου και η επίσημη καθιέρωσή της

 

Τι συνέβη όμως στις 25 Μαρτίου 1821 ώστε να αναδειχθεί σε εθνική εορτή; Οι περισσότεροι ιστορικοί συμφωνούν ότι εκείνη την ημέρα δεν σημειώθηκε κάποιο καθοριστικό πολεμικό γεγονός. Πέρα από ορισμένες αψιμαχίες, δεν καταγράφεται κάποιο ιδιαίτερα σημαντικό επεισόδιο.

 

Ακόμη και η περίφημη ύψωση του λαβάρου στην Αγία Λαύρα από τον Παλαιών Πατρών Γερμανό θεωρείται σήμερα περισσότερο εθνικός μύθος παρά ιστορικά τεκμηριωμένο γεγονός. Ο ίδιος δεν αναφέρει το περιστατικό στα απομνημονεύματά του, ενώ είναι πλέον βέβαιο ότι εκείνη την ημέρα βρισκόταν στην Πάτρα, όπου όρκιζε επαναστάτες στην πλατεία Αγίου Γεωργίου.[5]

 

Στην πραγματικότητα, η Επανάσταση είχε ήδη ξεκινήσει λίγες ημέρες νωρίτερα, στις 17, 21 και 23 Μαρτίου 1821. Καμία όμως από αυτές τις ημερομηνίες δεν επιλέχθηκε ως εθνική επέτειος.[6]

 

Η πρώτη πρόταση για την καθιέρωση της 25ης Μαρτίου ως εθνικής εορτής έγινε το 1834 από τον Παναγιώτη Σούτσο, ο οποίος πρότεινε να συνδεθεί η Επανάσταση με τον Ευαγγελισμό της Θεοτόκου. Σε επιστολή του το 1843 υπενθύμιζε χαρακτηριστικά:

«Πρώτος επρότεινα την σύστασιν εθνικής εορτής κατά την 25ην Μαρτίου». [7]

 

 

 

 

Το 1835 ο Ιωάννης Κωλέττης εισηγήθηκε το νομοσχέδιο «Περί κανονισμού Εθνικών Εορτών, Αγώνων και Πανηγύρεων», το οποίο όμως δεν ψηφίστηκε.[8] Δύο χρόνια αργότερα, το 1837, το ζήτημα έφτασε στον πρωθυπουργό Ιγνάτιο φον Ρούντχαρτ, αλλά οι χρονοβόρες διαδικασίες δεν επέτρεψαν την έκδοση διατάγματος. Παρ’ όλα αυτά, σύμφωνα με τον Ρήγα Παλαμήδη, ο εορτασμός εκείνης της χρονιάς πραγματοποιήθηκε άτυπα, αλλά με κάθε επισημότητα.[9]

 

Η επιλογή της 25ης Μαρτίου δεν ήταν τυχαία. Αποτέλεσε συνειδητή πολιτική επιλογή του βασιλιά Όθωνα, με στόχο να προσδοθεί θρησκευτική ιερότητα στον Αγώνα. Η σύμπτωση της εορτής του Ευαγγελισμού με τα πρώτα επαναστατικά γεγονότα στην Πελοπόννησο είχε ήδη εμπεδωθεί στη συλλογική συνείδηση ως συμβολική ημερομηνία έναρξης της απελευθέρωσης.

 

Τη σύνδεση του ξεσηκωμού με μια μεγάλη θρησκευτική εορτή είχε προτείνει νωρίτερα και ο Αλέξανδρος Υψηλάντης, θεωρώντας ότι θα ενίσχυε το ηθικό των αγωνιστών.[10]  Όπως ο Ευαγγελισμός συμβολίζει την αναγέννηση του ανθρώπου με το άγγελμα του ερχομού του Χριστού, έτσι και η 25η Μαρτίου θα συμβόλιζε τη χαρμόσυνη είδηση της εθνικής απελευθέρωσης.

 

Τελικά, στις 15 Μαρτίου 1838, ο εορτασμός «εις το διηνεκές» της Επανάστασης του 1821 καθιερώθηκε επίσημα την 25η  Μαρτίου ως εθνική εορτή της Ελλάδας. Η απόφαση επικυρώθηκε με το Βασιλικό Διάταγμα 980/1838 από τον βασιλιά Όθωνα, ύστερα από πρόταση του υπουργού Εκκλησιαστικών και Δημοσίας Εκπαιδεύσεως και Γραμματέα της Επικρατείας Γεωργίου Γλαράκη. Το διάταγμα δεν δημοσιεύτηκε στην Εφημερίδα της Κυβερνήσεως αλλά στον ημερήσιο τύπο. Δύο ημέρες αργότερα κοινοποιήθηκε στις περιφερειακές διοικήσεις ώστε ο εορτασμός να τελεστεί με λαμπρότητα σε όλη την ελεύθερη Ελλάδα.[11]

 

 

 

 

Ο πρώτος επίσημος εορτασμός (1838)

 

Ο πρώτος επίσημος εορτασμός πραγματοποιήθηκε στις 25 Μαρτίου 1838 στην Αθήνα, μέσα σε κλίμα έντονης εθνικής συγκίνησης. Τη γενική επιμέλεια των εκδηλώσεων είχε ο διοικητής Αττικής Κωνσταντίνος Αξιώτης, ο οποίος επαινέθηκε δημόσια για την επιτυχία της διοργάνωσης.[12]

 

 

 

 

Σύμφωνα με το πρόγραμμα, οι εκδηλώσεις ξεκίνησαν το προηγούμενο βράδυ με 21 κανονιοβολισμούς. Ανήμερα της γιορτής, με την ανατολή του ηλίου, ακούστηκαν άλλοι 21 κανονιοβολισμοί από τον Λυκαβηττό.

 

 

 

Στις 9 το πρωί τελέστηκε δοξολογία στον ναό της Αγίας Ειρήνης, ο οποίος τότε λειτουργούσε ως Μητρόπολη, από τον επίσκοπο Αττικής Νεόφυτο Μεταξά. Στην τελετή παρευρέθηκαν ο βασιλιάς Όθωνας και η βασίλισσα Αμαλία, ντυμένοι με ελληνικές ενδυμασίες. Παρόντες ήταν επίσης εκπρόσωποι της πολιτικής, δικαστικής και στρατιωτικής ηγεσίας, οι δημοτικές αρχές, καθώς και διπλωματικοί αντιπρόσωποι της Αγγλίας, της Γαλλίας, της Ισπανίας και της Σουηδίας. Ιδιαίτερο χρώμα έδωσαν οι συντεχνίες της πόλης, που συμμετείχαν με κυανόλευκες σημαίες και τα σύμβολα της τέχνης τους. Στον εορτασμό συμμετείχαν και πολλοί επιζώντες αγωνιστές της Επανάστασης, φορώντας τις παραδοσιακές τους ενδυμασίες και προκαλώντας έντονη συγκίνηση στους παρευρισκομένους.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Αξίζει να σημειωθεί ότι δεν εντοπίστηκε αναφορά στην παρουσία των αγωνιστών στον Τύπο της εποχής. Σχετική αναφορά[13] όμως κάνει ο Εδουάρδος Ζαχαρίας φον Λίνγκενταλ, ο οποίος παρακολούθησε τους εορτασμούς και μας δίνει την εικόνα των αγωνιστών μέσα στην Αγία Ειρήνη:

 

 

 

 

Μετά τη δοξολογία ακολούθησαν 21 κανονιοβολισμοί από τα βασιλικά πλοία στον Πειραιά[14] και στη συνέχεια πραγματοποιήθηκε παρέλαση στρατιωτικών τμημάτων. Στην πραγματικότητα, τα τμήματα της φρουράς που ήταν παραταγμένα στην Αγία Ειρήνη, κατά την αποχώρησή τους πέρασαν μπροστά από το βασιλικό ζεύγος.[15]

 

 

 

 

 

 

Ακολούθησε λαϊκό γλέντι στον κήπο των ανακτόρων — στη σημερινή πλατεία Κλαυθμώνος — όπου ο Δήμος Αθηναίων είχε στήσει εορταστική αψίδα γύρω από την οποία ο κόσμος χόρευε. Εορτασμοί πραγματοποιήθηκαν και στην επαρχία, ενώ ο Γερμανός ανταποκριτής της εποχής C. Brandis ανέφερε ότι δεν είχε ξαναζήσει παρόμοιες σκηνές ενθουσιασμού στην Ελλάδα, με τον κόσμο να πλημμυρίζει τους δρόμους της Αθήνας.[16]  Εκεί σημειώθηκαν συγκινητικές στιγμές που καταγράφονται στις  εφημερίδες.[17]

 

 

 

 

 

 

Το βράδυ πραγματοποιήθηκε επίσημη δεξίωση στα ανάκτορα όπου το βασιλικό ζεύγος δέχτηκε τους αγωνιστές οι οποίοι είχαν κατακλύσει τις αίθουσες φορώντας τις παραδοσιακές τους ενδυμασίες. Ο C. Brandis περιγράφει με ζωντάνια την εικόνα αυτή στα ανάκτορα, και σημειώνει ότι η στιγμή ήταν ιδιαίτερα φορτισμένη συναισθηματικά ενώ σχολιάζει την αντίθεση ανάμεσα στη λαμπρότητα της στολής των αγωνιστών και την απλότητα του χώρου των προσωρινών ανακτόρων.[18] Ταυτόχρονα άναψαν φωτιές στην Ακρόπολη, ενώ στον Λυκαβηττό σχηματίστηκε ένας φλεγόμενος σταυρός από φωταγωγημένα κλαδιά[19]. Φωταγωγήθηκαν επίσης δημόσια κτίρια και πολλές κατοικίες της πόλης. Από αυτά ξεχώρισαν το Διοικητήριο, η έδρα του Διοικητή Κωνσταντίνου Αξιώτη, το κτίριο της Βασιλικής Τυπογραφίας (Εθνικό Τυπογραφείο) στην οδό Σταδίου[20] και ανάμεσα στις οικίες εκείνες του κόμητος Ρώμα και του αρχιμανδρίτη Θεόκλητου Φαρμακίδη.[21]

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Εντυπώσεις και αντιδράσεις

 

Η συμμετοχή του λαού στον εορτασμό ήταν πάνδημος και πολύ ενθουσιώδης, παρά την ελαφρά βροχή που διήρκεσε περίπου πέντε ώρες. Ο τύπος της εποχής κατέγραψε επίσης ορισμένες ενδιαφέρουσες λεπτομέρειες. Εκφράστηκε δυσαρέσκεια για το μουσικό πρόγραμμα, καθώς αντί για τα ηρωικά άσματα του Αγώνα ακούστηκαν βαυαρικές μελωδίες. Η φωταγώγηση των ανακτόρων, παρότι είχε διαταχθεί από τον Όθωνα, τελικά δεν πραγματοποιήθηκε.[22]

 

 

 

 

 

 

 

 

Αλλά αυτό που σχολιάστηκε περισσότερο ήταν η απουσία διπλωματικών εκπροσώπων της Αυστρίας και της Βαυαρίας.[23]  Ιδιαίτερη αλγεινή εντύπωση προκάλεσε ο Βαυαρός αντιπρόσωπος, ο οποίος «ούτε ένα λυχνάρι δεν άναψε» αναφέρει χαρακτηριστικά η εφημερίδα Φήμη.[24] Αντίθετα, ο αντιπρόσωπος της Ρωσίας, αν και απών, φρόντισε να φωταγωγήσει λαμπρά την οικία του. Ο τύπος απέδωσε τη στάση αυτή στον φόβο των διπλωματικών κύκλων μήπως η εθνική γιορτή αναζωπυρώσει το αίτημα για Σύνταγμα. Είναι χαρακτηριστικά του κλίματος τα δυσμενή σχόλια της εφημερίδας Σωτήρ [25]:

 

 

 

 

Ιδιαίτεροι εορτασμοί από τον 19ο αιώνα ώς σήμερα

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Στο πέρασμα του χρόνου, η 25η Μαρτίου υπήρξε συχνά πεδίο πολιτικών και κοινωνικών αντιπαραθέσεων.

 

Το 1840 φοιτητές που αντιπολιτεύονταν τον Όθωνα απείχαν από την επίσημη τελετή και πραγματοποίησαν δικό τους μνημόσυνο στην Καπνικαρέα για τους πεσόντες του Αγώνα.[26]

 

Το 1841 σημειώθηκαν επεισόδια όταν η βαυαρική φρουρά παρέλειψε τους κανονιοβολισμούς της δοξολογίας, γεγονός που προκάλεσε έντονες αντιδράσεις φοιτητών και αγωνιστών, οι οποίοι διαδήλωσαν κατά του Όθωνα στην οικία Μαλανδρίνου στην οδό Αιόλου. Oι συλληφθέντες αθωώθηκαν στη δίκη που ακολούθησε.[27] Ο  Χανς Κρίστιαν Άντερσεν βρισκόταν τότε στην Αθήνα και παρακολούθησε τους εορτασμούς. Στα κείμενά του περιέγραψε έναν ειδυλλιακό εορτασμό, χωρίς να αναφέρει τις ταραχές.[28]

 

Το 1848, μέσα στο επαναστατικό κλίμα της Ευρώπης, οι φοιτητές της Αθήνας μετέτρεψαν την επέτειο σε αντικυβερνητική διαδήλωση, διεκδικώντας μεταρρυθμίσεις.[29] Συγκρούστηκαν με τις αρχές έξω από τα ανάκτορα, γεγονότα που κατέγραψε στο ημερολόγιό της η Χριστιάνα Λυτ. [30]

 

Γενικότερα το διάστημα 1840-1862 έντονη ήταν η αντιπαράθεση για την παραγκώνιση των παλαιών αγωνιστών του ’21 από την κρατική μηχανή. Σε αρκετούς εορτασμούς, η παρουσία ρακένδυτων ηρώων της Επανάστασης που ζητούσαν σύνταξη ή βοήθεια έξω από το ναό της Καπνικαρέας προκαλούσε τη συμπάθεια του κόσμου και την οργή κατά των «ξένων» συμβούλων του βασιλιά. [31]

 

Επιπλέον, στα τελευταία χρόνια της βασιλείας του Όθωνα (1859–1862), η επέτειος μετατράπηκε συχνά σε αφορμή αντιμοναρχικών κινητοποιήσεων. Ιδιαίτερα το 1862, πριν την έξωση του Όθωνα, ο εορτασμός έγινε με τις αρχές να φοβούνται γενικευμένη εξέγερση.[32]

 

Το 1897, μέσα σε κλίμα έντονου εθνικισμού και με τον ελληνοτουρκικό πόλεμο προ των πυλών, ο εορτασμός μετατράπηκε σε μεγάλο πατριωτικό συλλαλητήριο υπέρ της απελευθέρωσης της Κρήτης.[33]

 

Το 1924 η επέτειος συνέπεσε με την ανακήρυξη της Αβασίλευτης Δημοκρατίας κηρύσσοντας έκπτωτη τη δυναστεία των Γλύξμπουργκ και δημιουργώντας οξύτατες πολιτικές αντιπαραθέσεις. [34]

 

Κατά τη δικτατορία του Ιωάννη Μεταξά (1936–1940) οι εορτασμοί απέκτησαν έντονο στρατιωτικό χαρακτήρα[35], ενώ στα χρόνια της Κατοχής (1941–1944)[36] μετατράπηκαν σε συμβολικές πράξεις αντίστασης[37]. Στη δικτατορία των Συνταγματαρχών (1967–1974) χρησιμοποιήθηκαν ως προπαγανδιστικό μέσο του καθεστώτος, με αυστηρά μέτρα ασφαλείας.[38]

 

Στα τέλη της δεκαετίας του 1990 η επέτειος άρχισε και πάλι να γίνεται πεδίο κοινωνικών διαμαρτυριών. [39]

 

Κατά τα χρόνια της οικονομικής κρίσης (2011–2012)[40] σημειώθηκαν έντονες αντιδράσεις και επεισόδια σε ορισμένους εορτασμούς.[41]

 

Το 2021 γιορτάστηκαν τα 200 χρόνια από την Ελληνική Επανάσταση, με κεντρικό συντονισμό από την Επιτροπή «Ελλάδα 2021». Παρά τους περιορισμούς της πανδημίας, διοργανώθηκαν πολυάριθμες δράσεις στην Ελλάδα και στο εξωτερικό, όπως εκθέσεις, συνέδρια, εκδόσεις και πολιτιστικές εκδηλώσεις με τη συμμετοχή πολλών φορέων, ενώ στο εξωτερικό μεταξύ άλλων ντύθηκαν στα γαλανόλευκα κτήρια και μνημεία.[42]

 

Την περίοδο 2019–2025[43] οι εορτασμοί χρησιμοποιήθηκαν συχνά ως βήμα για επίκαιρα πολιτικά και εθνικά ζητήματα όπως το 2019 για τη Συμφωνία των Πρεσπών και το 2024 για τα Τέμπη.[44]

 

 

Το τελετουργικό των εορτασμών σήμερα[45]

 

Σήμερα η 25η  Μαρτίου τιμάται ως επίσημη αργία στην Ελλάδα, στην Κύπρο και από τον απόδημο ελληνισμό σε όλο τον κόσμο.

 

Η μορφή των εορτασμών εξελίχθηκε σταδιακά, υιοθετώντας και ευρωπαϊκά πρότυπα, όπως για παράδειγμα τις στρατιωτικές παρελάσεις. Η πρώτη στρατιωτική παρέλαση πραγματοποιήθηκε το 1875 μπροστά από τα τότε Ανάκτορα. Οι μαθητές συμμετείχαν σποραδικά από το 1899, ενώ οι μαθητικές παρελάσεις καθιερώθηκαν οριστικά το 1924 και ενισχύθηκαν ιδιαίτερα μετά το 1936.

 

Σήμερα σε όλες τις πόλεις της Ελλάδας πραγματοποιούνται στρατιωτικές και μαθητικές παρελάσεις, δοξολογίες, καταθέσεις στεφάνων σε μνημεία και ηρώα, γενικός σημαιοστολισμός δημόσιων κτιρίων και οδών. Στα σχολεία οργανώνονται εορταστικές εκδηλώσεις, ενώ σε πολλές περιοχές αναβιώνουν τοπικά έθιμα και ιστορικές αναπαραστάσεις.[46]

 

Η ημέρα έχει συνδεθεί και με την παραδοσιακή κατανάλωση μπακαλιάρου με σκορδαλιά, καθώς η Εκκλησία επιτρέπει την κατάλυση ιχθύος στη διάρκεια της Σαρακοστής λόγω της εορτής του Ευαγγελισμού.

 

Οι κεντρικές εκδηλώσεις πραγματοποιούνται στην Αθήνα σύμφωνα με συγκεκριμένο τελετουργικό. Στις 24 Μαρτίου πραγματοποιείται μαθητική παρέλαση. Την ημέρα της επετείου, οι 21 κανονιοβολισμοί από τον Λυκαβηττό σηματοδοτούν την έναρξη των εορτασμών. Ακολουθούν έπαρση της σημαίας στην Ακρόπολη, επίσημη δοξολογία στη Μητρόπολη Αθηνών και η μεγάλη στρατιωτική παρέλαση στο κέντρο της πόλης μπροστά από το μνημείο του Άγνωστου Στρατιώτη. Η ημέρα ολοκληρώνεται με την υποστολή της σημαίας στην Ακρόπολη και νέους κανονιοβολισμούς από τον Λυκαβηττό.

 

Η Ελληνική Επανάσταση παραμένει μια ανεξάντλητη πηγή έμπνευσης. Έχει αποτελέσει αντικείμενο εκατοντάδων ιστορικών μελετών, λογοτεχνικών έργων, τραγουδιών και κινηματογραφικών ταινιών. Κάθε χρόνο, ο εορτασμός της 25ης  Μαρτίου πραγματοποιείται με έντονη εθνική συγκίνηση και ευγνωμοσύνη προς τους γνωστούς και άγνωστους αγωνιστές που θυσιάστηκαν για την ελευθερία. Στις αρχές του 21ου αιώνα παρατηρείται ένα ανανεωμένο ενδιαφέρον για την Επανάσταση του 1821, γεγονός που δείχνει ότι δεν αποτελεί απλώς ένα μακρινό ιστορικό γεγονός, αλλά ένα ζωντανό στοιχείο της συλλογικής μας ταυτότητας που συνεχίζει να μας απασχολεί και να μας διαμορφώνει.

 

 

 

 

 

 

 

Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης, Βιβλιοθήκη ΕΛΙΑ

 

 

 

[1] Ελληνικά Χρονικά, έτος Β, φ. 1 (3 Ιαν. 1825), σ. 2.

[2] Ελληνικά Χρονικά, έτος Β, φ. 1 (3 Ιαν. 1825), σ. 2.

[3] Όλα τα βασιλικά διατάγματα άρχισαν να δημοσιεύονται στην Εφημερίδα της Κυβερνήσεως από το 1843.

[4] Αγόρευσις Ρήγα Παλαμήδη, 26 Μαρτ. 1856, Πρακτικά των Συνεδριάσεων της Γερουσίας 1856, σ. 330.

[5]  Παλαιών Πατρών Γερμανός, Υπομνήματα περί της Επαναστάσεως της Ελλάδος: από της αρχής αυτής μέχρι του 1820 έτους (επιμ. Γ. Αφθονίδης), Εν Αθήναις, Τυπογραφία Π. Πέτρη, 1837, σ. 18-22.

[6] 17 Μαρτίου 1821: Μάνη

21 Μαρτίου 1821 πολιορκία των Καλαβρύτων: Σωτήρης Χαραλάμπης-Πετμεζαίοι

23 Μαρτίου 1821 κατάληψη Καλαμάτας: Πετρόμπεη Μαυρομιχάλης – Θεόδωρος Κολοκοτρώνης.

[7] Παν. Σούτσου, «Επιστολή», Αθηνά, φ. 1062 (30 Οκτ. 1843).

[8] Εθνική Βιβλιοθήκη της Ελλάδος, Αρχείο Ιωάννη Κωλέττη: Στο προσωπικό του αρχείο σώζεται το προσχέδιο, το οποίο συνέδεε την αναβίωση του ελληνισμού με τη μνήμη της Επανάστασης.

[9] Αγόρευσις Ρήγα Παλαμήδη, 26 Μαρτ. 1856, Πρακτικά των Συνεδριάσεων της Γερουσίας 1856, σ. 330.

[10] Ακαδημία Αθηνών. Κέντρο Ερεύνης της Ιστορίας του Νεώτερου Ελληνισμού, Αρχείο Αλεξάνδρου Υψηλάντη: Σε επιστολές του προς τους οπλαρχηγούς της Πελοποννήσου και τον Παλαιών Πατρών Γερμανό (τέλη 1820 – αρχές 1821), ο Υψηλάντης ορίζει ως επικρατέστερη ημερομηνία γενικού ξεσηκωμού την 25η Μαρτίου.

[11]Αθηνά, φ. 518 (23 Μαρτίου 1838).

[12] Φήμη, φ.108 (26 Μαρτίου 1838).

[13] Karl Eduard Zachariae (von Lingenthal), Ταξίδι στην Ανατολή κατά τα έτη 1837 και 1838. Εισαγωγή, μετάφραση, σημειώσεις, Επετηρίς του Κέντρου Ερεύνης της Ιστορίας του Ελληνικού Δικαίου 47, Παράρτημα 14, Ακαδημία Αθηνών, Αθήνα 2016, σ. 471.

[14] Σωτήρ, φ.19 (27 Μαρτίου 1838).

[15] Φήμη, φ.108 (26 Μαρτίου 1838).

[16] Brandis, C. A. (1842). Mittheilungen über Griechenland, Λιψία, F. A. Brockhaus, 1842, Vol. 3, σ. 75-80.

[17] Αθηνά, φ. 519 (26 Μαρτίου 1838).

[18] Brandis, C. A. (1842). Mittheilungen über Griechenland. Λιψία, F. A. Brockhaus, 1842, Vol. 3, σ. 75-80.

Τα ανάκτορα τότε βρίσκονταν στην πλατεία Κλαυθμώνος.

[19] Αθηνά, φ. 519 (26 Μαρτίου 1838).

[20] Σωτήρ, φ. 19 (27 Μαρτίου 1838).

[21] Φήμη, φ. 108 (26 Μαρτίου 1838).

[22] Φήμη, φ. 108 ( 26 Μαρτίου 1838).

[23] Αθηνά, φ. 519 (26 Μαρτίου 1838).

[24] Φήμη, φ.108 ( 26 Μαρτίου 1838).

[25] Σωτήρ, φ.19 (27 Μαρτίου 1838).

[26]  Κώστας Λάππας, Πανεπιστήμιο και φοιτητές στην Ελλάδα κατά τον 19ο αιώνα, Αθήνα, Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας / Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς – Κέντρο Νεοελληνικών Ερευνών ΕΙΕ, 2004, σ. 462-488. Αιών, φ. 149 (30.03.1840).

[27]  Αθηνά, φ. 803 (26.03.1841), φ. 805 (5.04.1841).

[28] Χανς Κρίστιαν Άντερσεν,  Οδοιπορικό στην Ελλάδα, Αθήνα, Εστία, 1974, σ. 69.

[29] Αιών, φ. 859 (27.03.1848).

[30] Χριστιάνα Λυτ, Στην Αθήνα του 1847-1848: ένα ανέκδοτο ημερολόγιο. Αθήνα, Ερμής, 1991, σ. 182. Κώστας Λάππας, Πανεπιστήμιο και φοιτητές στην Ελλάδα κατά τον 19ο αιώνα, Αθήνα, Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας / Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς – Κέντρο Νεοελληνικών Ερευνών ΕΙΕ, 2004, σ. 488-494.

[31] Μάριος Πλωρίτης, Επιφυλλίδες 1989-2004 (Τόμος Β’), Αθήνα, Καστανιώτης, 2005: Στο άρθρο του με τίτλο «1821: Η ελευθερία έμεινε στους δρόμους», ο Μάριος Πλωρίτης παραθέτει αποσπάσματα από τον τύπο της εποχής (κυρίως των ετών 1841-1848) που καταγγέλλουν ότι «παρά προσδοκίαν οι ελευθερωταί κατήντησαν ψωμοζήται»

[32] Αθηνά, Μάρτιος 1862: Στα φύλλα του Μαρτίου του 1862 καταγράφεται η απαγόρευση συγκεντρώσεων και η έντονη αστυνόμευση, καθώς και οι φήμες για επικείμενο πραξικόπημα κατά τη διάρκεια της δοξολογίας.

[33] Εμπρός, φ. 134 (26.03.1897), Σκριπ, φ. 566 (26.03.1897): Οι εφημερίδες περιγράφουν με γλαφυρότητα την ατμόσφαιρα. Αναφέρουν ότι η καθιερωμένη παρέλαση και η δοξολογία ξεπεράστηκαν από αυθόρμητες πορείες προς τα ανάκτορα, όπου το πλήθος φώναζε συνθήματα υπέρ της Κρήτης και κατά των Μεγάλων Δυνάμεων που απέκλειαν το νησί.

[34]  Ιστορία του ελληνικού έθνους, τόμος ΙΕ. Αθήνα, Εκδοτική Αθηνών, 1970-2000: Στο κεφάλαιο για τη Μεσοπολεμική Ελλάδα περιγράφεται αναλυτικά η συνεδρίαση της Δ’ Συντακτικής Εθνοσυνέλευσης την ημέρα της επετείου. Αναφέρεται η έκδοση του ψηφίσματος «Περί εκπτώσεως της Δυναστείας και ανακηρύξεως της Δημοκρατίας.» Τα πρωτοσέλιδα των εφημερίδων της 26ης Μαρτίου 1924  (Εμπρός, Πολιτεία, Ριζοσπάστης κ.ά.) αποτυπώνουν το εκρηκτικό κλίμα. Ενώ οι δημοκρατικές εφημερίδες πανηγύριζαν, οι φιλοβασιλικές έκαναν λόγο για πραξικόπημα και ιεροσυλία της εθνικής επετείου.

[35] Σπύρος Λιναρδάτος, 4η  Αυγούστου. – 5η έκδ. Αθήνα, Θεμέλιο, 1988, σ. 330-335. Στην εφημερίδα Ελεύθερον Βήμα την περίοδο 1937-1940 τα ρεπορτάζ της εποχής για τους εορτασμούς της 25ης Μαρτίου εστιάζουν στην «τάξη» και την «επιβλητικότητα» των παρελάσεων, με εκτενείς αναφορές στον εξοπλισμό του στρατού, θέλοντας να καλλιεργήσουν το αίσθημα της πολεμικής ετοιμότητας ενόψει του διαφαινόμενου Β’ Παγκοσμίου Πολέμου.

[36] 25.03.1942: καθιερωμένο τυπικό – πραγματοποιήθηκε η πρώτη μεγάλη αντιστασιακή διαδήλωση – συγκρούσεις φοιτητών και αγωνιστές του Αλβανικού Μετώπου με Ιταλούς καραμπινιέρους.

25.03.1943: καμία επίσημη εκδήλωση – μαζική κινητοποίηση ενάντια στη χιτλερική πολιτική επιστράτευση. Οι διαδηλωτές, παρά την απαγόρευση, κατέκλυσαν το κέντρο της Αθήνας και του Πειραιά φωνάζοντας συνθήματα για ελευθερία.

25.03 1944: Μόνο κατατέθηκε στεφάνι στον Άγνωστο Στρατιώτη. Στη Θεσσαλονίκη σημειώθηκαν επεισόδια στην πλατεία Αγίας Σοφίας. Στην Αθήνα, η επέτειος σημαδεύτηκε από τη σύλληψη Εβραίων από τους Ναζί.

[37] Σόλων Γρηγοριάδης, Συνοπτική Ιστορία της Σύγχρονης Ελλάδας 1941-1974, τόμος Α΄, Αθήνα, Καπόπουλος, 1978, σ. 148-152: Καταγράφεται η παλλαϊκή συμμετοχή στις κινητοποιήσεις του 1942, όπου χιλιάδες Αθηναίοι συγκεντρώθηκαν στο Σύνταγμα τραγουδώντας τον Εθνικό Ύμνο, γεγονός που οδήγησε σε βίαιες συγκρούσεις με τις ιταλικές αρχές.

[38] Σόλων Γρηγοριάδης, Ιστορία της δικτατορίας: 1967-1974, Αθήνα, Καπόπουλος, 1975, σ. 210-225: Αναλύεται ο στρατιωτικός χαρακτήρας των παρελάσεων και η προσπάθεια της χούντας να ταυτίσει την «Επανάσταση» με το 1821. Η συγκεκριμένη θεματολογία εντοπίζεται εκτενώς, περιγράφοντας το «κιτς» των εορτασμών για τη νομιμοποίηση του καθεστώτος.

[39] Εφημερίδες Τα Νέα, Το Βήμα, Ελευθεροτυπία: Στα φύλλα της περιόδου 1998-2000 καταγράφονται έντονες διαμαρτυρίες κατά τη διάρκεια των παρελάσεων. Συγκεκριμένα: Το 1998 και 1999, οι κινητοποιήσεις των εκπαιδευτικών και των μαθητών ενάντια στην εκπαιδευτική μεταρρύθμιση Αρσένη μεταφέρθηκαν στους χώρους των παρελάσεων. Το 2000, η επέτειος φορτίστηκε από το ζήτημα των ταυτοτήτων και τη σύγκρουση Κράτους-Εκκλησίας, με υποστηρικτές της Εκκλησίας να διαδηλώνουν κατά μήκος της διαδρομής της παρέλασης.

[40] Μεγάλα ειδησεογραφικά πρακτορεία και εφημερίδες, όπως Το Βήμα και Η Καθημερινή, κατέγραψαν το πρωτοφανές κλίμα έντασης με επίκεντρο την εξέδρα των επισήμων, η οποία έγινε στόχος αποδοκιμασιών.

[41] 25.03.2012: Σε πολλές πόλεις της Ελλάδας, οι πολίτες αποδοκίμασαν έντονα τους πολιτικούς: Στον Πειραιά, μαθητές γύρισαν την πλάτη στους επισήμους σε ένδειξη διαμαρτυρίας. Στη Νέα Σμύρνη, ο δήμος αποφάσισε να μη γίνει παρέλαση, αλλά οι μαθητές παρέλασαν μόνοι τους κρατώντας πανό με συνθήματα όπως «Με 400 ευρώ δεν ζεις, επαναστατείς». Στην Αθήνα, η παρέλαση έγινε υπό δρακόντεια μέτρα ασφαλείας και με εκτεταμένη χρήση κιγκλιδωμάτων.

[42] Επίσημος ιστότοπος της Επιτροπής «Ελλάδα 2021»: Αποτελεί την κεντρική πηγή για τον απολογισμό του έργου της Επιτροπής. Εκεί καταγράφονται οι 1.827 προτάσεις που υποβλήθηκαν από φορείς και πολίτες, το Νομισματικό Πρόγραμμα, καθώς και οι δράσεις που χρηματοδοτήθηκαν, όπως το ντοκιμαντέρ «Σε γνωρίζω από την όψη: 200 χρόνια Ελλάδα».

[43] Πρώτο Θέμα, 26.03.2019: Καταγράφεται το κλίμα έντασης, με πολίτες να αποδοκιμάζουν στελέχη της τότε κυβέρνησης  σε πολλές πόλεις κρατώντας πανό κατά της Συμφωνίας των Πρεσπών. Η Καθημερινή, 26.03.2024: Αναφέρεται πώς στην παρέλαση της Αθήνας, συγγενείς των θυμάτων των Τεμπών και πολίτες πραγματοποίησαν σιωπηρές διαμαρτυρίες, ενώ φοιτητές και μαθητές σε ορισμένες περιφέρειες (π.χ. Λάρισα) παρέλασαν με μαύρα περιβραχιόνια ή δεν έστρεψαν το κεφάλι τους στους επισήμους.

[44] 25.03.2019 (Συμφωνία των Πρεσπών): Στη Θεσσαλονίκη και σε άλλες πόλεις της Μακεδονίας έγιναν διαδηλώσεις κατά της Συμφωνίας των Πρεσπών κατά τη διάρκεια της παρέλασης.

25.03.2024 (Τέμπη): Στην παρέλαση της Αθήνας στο Σύνταγμα, σημειώθηκαν παρεμβάσεις από φοιτητικούς συλλόγους και συλλογικότητες που ζητούσαν δικαιοσύνη για το σιδηροδρομικό δυστύχημα στα Τέμπη.

[45]  Άρθρο 10 του Νομ. Διατ. ύπ’ αριθμ. 4260/12 Νοεμβρ. 1962.

Νόμος της 25ης Νοεμβρίου 1967 με αριθμ. 198.

Εφημερίς της Κυβερνήσεως, τευχ. Α’, φ. 235 (5 Νοεμβρ. 1970).

Εφημερίς της Κυβερνήσεως, τευχ. Α’, φ. 41 (18 Μαρτ. 1972).

Εφημερίς της Κυβερνήσεως, τευχ. Α’, φ. 240 (30 Δεκ. 1972).

Εφημερίς της Κυβερνήσεως, τευχ. Β’, φ. 1097 (15 Δεκ. 1972).

 

[46] Καλάβρυτα (Αγία Λαύρα): αναπαράσταση της ορκωμοσίας των αγωνιστών και της ύψωσης του Λαβάρου από τον Παλαιών Πατρών Γερμανό.

Μάνη (Αρεόπολη): οι εορτασμοί ξεκινούν στις 17 Μαρτίου, την ημέρα που οι Μανιάτες ύψωσαν τη σημαία της Επανάστασης  – αναπαραστάσεις της μάχης και τοπικούς χορούς.

Σκιάθος: το έθιμο της Λαμπαδηφορίας και το «Εωθινό» (οι κάτοικοι περιφέρονται στα σοκάκια του νησιού με αναμμένες δάδες ψάλλοντας πατριωτικά εμβατήρια).

Τήνος: Λόγω της Παναγίας της Τήνου, ο εορτασμός έχει έντονο θρησκευτικό χαρακτήρα με μεγάλες λιτανείες. Στα «Τηγανιτζίδικα» οι ντόπιοι προσφέρουν παραδοσιακά εδέσματα στους επισκέπτες.