Χριστούγεννα και Βηθλεέμ: χειρόγραφα τεκμήρια από το ΙΠΑ/ΜΙΕΤ

Μία Ομιλία για τα Χριστούγεννα  στο χειρόγραφο 6 της συλλογής ΜΙΕΤ/ΙΠΑ.

Το πρώτο τεκμήριο είναι το χειρόγραφο 6 της συλλογής ΜΙΕΤ/ΙΠΑ που χρονολογείται στα μέσα του 16^ου αιώνα. Στο φ. 313v καταγράφεται η χρονολογία 28 Οκτωβρίου 1558, στο σημείωμα που μάς άφησε ο γραφέας Κωνσταντίνος: «Θεοῦ τὸ δῶρον καὶ ποίημα Κωνσταντίνου. Ἐτελοιώθη ἐπὶ ἔτους ,ζξς΄, ἰνδικτιῶνος α΄, ἡλίου κύκλοι ι΄, σελήνης κύκλοι ιζ΄, σελήνης θεμέλιον ι΄. ἐν μηνὶ Ὀκτωβρίῳ κε΄ – ᾳφνή, ὀκτοβρίω κε΄».

ΜΙΕΤ/ΙΠΑ, χειρόγραφα, αρ.6, φ.313v

Ωστόσο, όπως φαίνεται από την περιδιάβαση στα φύλλα του, το χειρόγραφο αποτελείται από τρεις διαφορετικές ενότητες. Η πρώτη, στην οποία ακολουθεί το κωδικογραφικό σημείωμα, εκτείνεται στα φφ.7-314, η δεύτερη στα φφ.315-327 και η τρίτη στα φφ.329-393v. Στις τρεις αυτές ενότητες τα χέρια των γραφέων είναι διαφορετικά, ενώ επιπλέον στο τρίτο μέρος, στα φφ. 363-369v, εντοπίζεται και ένα τέταρτο χέρι το οποίο εναλάσσεται διαδοχικά με το τρίτο στο σημείο αυτό. Και οι τέσσερις γραφές είναι σύγχρονες.

Συνολικά το χειρόγραφο είχε ενιαία μορφή καθώς όλα τα κείμενα και των τριών μερών καταγράφονται αναλυτικά στην αρχή σε πίνακα περιεχομένων, στον οποίο αντιστοιχούνται με αρίθμηση που έχει προστεθεί σε ολόκληρο το σώμα με ελληνικούς χαρακτήρες, σημειωμένους με κόκκινο μελάνι στην άνω δεξιά γωνία του μπροστινού μέρους κάθε φύλλου.

ΜΙΕΤ/ΙΠΑ, χειρ.6, φ.5r, Πίνακας περιεχομένων

Ωστόσο, η στάχωση του χειρογράφου όπως σώζεται σήμερα, φαίνεται ότι ακολούθησε τη σύνθεση του κώδικα. Από τη σύγκριση του πίνακα περιεχομένων με τα σωζόμενα κείμενα, διαπιστώνεται έκπτωση ορισμένων φύλλων προς το τέλος, χωρίς να φαίνεται ότι αυτά αφαιρέθηκαν εκ των υστέρων. Η δε στάχωση είναι και αυτή σύγχρονη της σύνθεσης των κειμένων (16^ος αι.).

ΜΙΕΤ/ΙΠΑ, χειρ.6, φ.7r, αρχή των Ομιλιών

Μεταξύ των κειμένων του πρώτου μέρους, το οποίο αποτελείται από ομιλίες για τις σημαντικές εορτές του εκκλησιαστικού έτους, περιλαμβάνεται και ένας λόγος για την εορτή των Χριστουγέννων. Το κείμενο είναι του Άνθιμου, μητροπολίτη Αθηνών και μετέπειτα  Προέδρου Κρήτης (περ. 1325- 1370).[i] Στον Άνθιμο αποδόθηκε επίσης το προσωνύμιο Ομολογητής, καθώς ως μητροπολίτης διώχθηκε και πέθανε κατά πάσα πιθανότητα στις βενετικές φυλακές της Κρήτης.[ii] Η ιστορία του συνδέεται με την επανάσταση των Καλλέργηδων στην υπό βενετική κυριαρχία Κρήτη (1364-1367),[iii] οπότε, αν και εκλεγμένος μητροπολίτης Αθηνών, επιλέχθηκε από το Πατριαρχείο Κωνσταντινούπολης να σταλεί στην Κρήτη ως «Πρόεδρος», δηλαδή εκκλησιαστικός επικεφαλής. Στο νησί οι Βενετοί, μετά την κατάληψή του, δεν είχαν επιτρέψει την ύπαρξη ορθόδοξης ιεραρχίας. Η παρουσία του ελληνορθόδοξου μητροπολίτη, σε συνδυασμό με την εξέγερση, δημιουργούσε μια κατάσταση μη ανεκτή από τους Βενετούς κυρίαρχους. Μετά την κατάπνιξη της εξέγερσης, ο Άνθιμος συνελήφθη και φυλακίστηκε. Παρά τις προσφορές που τού έγιναν από τους κυρίαρχους, σύμφωνα με τα εκκλησιαστικά κείμενα, παρέμεινε σταθερός στην ορθόδοξη εκκλησία, γεγονός που οδήγησε στην οριστική φυλάκιση και στο θάνατο στη φυλακή.

ΜΙΕΤ/ΙΠΑ, χειρ.6, στάχωση

Μεταξύ άλλων κειμένων (ομιλιών και επιστολών) που αποδίδονται στον Άνθιμο,[iv] σώζεται και μία ομιλία για την γιορτή των Χριστουγέννων.[v] Τον λόγο εξέδωσε το 1930 ο Κ. Δυοβουνιώτης από χειρόγραφο της Βοδληιανής βιβλιοθήκης. Ωστόσο, εκτός των διαφορών στο κείμενο των δύο μαρτύρων (χφο Βοδληιανής, χφο ΜΙΕΤ), διαπιστώνεται ότι το «τέλος» του κειμένου, που λείπει στην έκδοση του Δυοβουνιώτη και υπάρχει στο χειρόγραφο του ΜΙΕΤ, αποτελεί στην πραγματικότητα το ήμισυ του συνολικού κειμένου, όπως φαίνεται στον κώδικα του ΜΙΕΤ (φφ.58-67).

ΜΙΕΤ/ΙΠΑ, χειρ.6, φ.58r

Όπως επισημάναμε, εκτός της μεγάλης αυτής διαφοροποίησης που αφορά στην καταγραφή του κειμένου, υπάρχουν μικρότερες, αλλά όχι ασήμαντες, που αφορούν στην έκδοση. Πρόκειται για διαφοροποιήσεις σε λέξεις, φράσεις, τύπους λέξεων και στη σύνταξη, οι οποίες αποτελούν αντικείμενο της εργασίας του εκδότη, όταν εργάζεται με περισσότερους του ενός μάρτυρες μιας πηγής, με σκοπό την καλύτερη απόδοση του κειμένου για ανάγνωση και περαιτέρω επεξεργασία.

Τέτοιες διαφοροποιήσεις φαίνονται ήδη στη σύγκριση του προοιμίου των δύο κειμένων: της έκδοσης του Δυοβουνιώτη από το χειρόγραφο της Οξφόρδης[vi] και του χειρογράφου του ΜΙΕΤ (ΜΙΕΤ/ΙΠΑ, Συλλογή χειρογράφων, αρ. 6, φ.51r-67v). Σημειώνουμε με έντονα στοιχεία τα σημεία όπου τα δύο κείμενα διαφοροποιούνται:

Η Βηθλεέμ στο χειρόγραφο Προσκυνητάριο της συλλογής ΜΙΕΤ/ΙΠΑ (συλλογή Πεζάρου, 53)

Από τον ρητορικό και θεολογικό λόγο της χριστουγεννιάτικης εορτής μπορούμε να περάσουμε σε ένα διαφορετικό είδος χειρόγραφης μαρτυρίας: ένα εικονογραφημένο προσκυνητάρι των Αγίων Τόπων, που σώζεται στον κώδικα Πεζάρου 53 του ΙΠΑ/MIET.

Καθώς πλησιάζει ο εορτασμός των Χριστουγέννων, η μνήμη και η σκέψη στρέφονται αναπόφευκτα προς τη Βηθλεέμ, τον τόπο όπου, σύμφωνα με τη χριστιανική παράδοση, «ἐγεννήθη ὁ Κύριος ἡμῶν Ἰησοῦς Χριστὸς κατὰ σάρκα ἐκ τῆς ἁγίας Παρθένου» (ΜΙΕΤ/ΙΠΑ, Πεζάρου 53, φ.15v). Η πόλη αυτή, επίκεντρο ενός από τα θεμελιώδη γεγονότα της χριστιανικής πίστης, υπήρξε επί αιώνες όχι μόνο τόπος λατρείας και προσκυνήματος, αλλά και πολιτισμικό σημείο αναφοράς, το οποίο διαμόρφωσε ποικίλες μορφές γραμματείας και τέχνης.

Ιδιαίτερη θέση σε αυτή την παράδοση κατέχουν τα εικονογραφημένα προσκυνητάρια, χειρόγραφοι οδηγοί που συνδυάζουν περιγραφικό λόγο, χαρτογραφική πληροφορία και εικόνα, προσφέροντας ένα οπτικό και νοητικό υποκατάστατο του ταξιδιού στους Αγίους Τόπους. Στο πλαίσιο αυτό εντάσσεται και ο κώδικας Πεζάρου 53 της συλλογής του ΙΠΑ/ΜΙΕΤ, ο οποίος έχει παρουσιαστεί και σε προηγούμενη ανάρτηση: mietbookstore.gr. Ανάμεσα στις μικρογραφίες του χειρογράφου ξεχωρίζει η απεικόνιση της Βηθλεέμ, με τη χαρακτηριστική λιτή και συμβολική σχηματοποίηση του είδους.

ΜΙΕΤ/ΙΠΑ, Πεζάρου 53, φ.15v, εικόνα της Βηθλεέμ

Το κείμενο που συνοδεύει τη μικρογραφία περιγράφει με λεπτομέρεια τον Ναό της Γεννήσεως, το Σπήλαιο, τις κλίμακες, τις κανδήλες και τις λατρευτικές πρακτικές, συγκροτώντας ένα πυκνό σύνολο προσκυνηματικής γνώσης.

ΜΙΕΤ/ΙΠΑ, Πεζάρου 53, φ.15v, μικρογραφία και συνοδευτικό κείμενο για την Ἁγία Βηθλεέμ

Στο απόσπασμα που παρατίθεται παρακάτω έχει πραγματοποιηθεί διπλωματική μεταγραφή, η οποία αποδίδει το κείμενο στη σύγχρονη γραφή με τη μέγιστη δυνατή πιστότητα προς το χειρόγραφο, χωρίς εκδοτική παρέμβαση. Οι συντομογραφίες έχουν αναλυθεί σε παρενθέσεις, ενώ διατηρούνται οι ορθογραφικές και τονικές ιδιομορφίες, καθώς και τα σφάλματα του γραφέα (ιωτακισμοί, ασυνέπεια στη χρήση πνευμάτων και τόνων), τα οποία αποτελούν πολύτιμα τεκμήρια για τη φωνολογία και το μορφωτικό περιβάλλον του γραφέα. Έχει γίνει περιορισμένη παρέμβαση στη στίξη και στην κεφαλαιοποίηση κυρίων ονομάτων και nomina sacra, όπως ἁγίας Παρθένου, ἁγίου Γεωργίου, Βήματος κ.ά.

15v.

Ἐν αὐτῆ γοῦν ἐγεννήθη | ὁ Κ(ύριο)ς ἡμῶν Ἰ(ησοῦ)ς Χ(ριστό)ς κ(α)τ(ὰ) σάρκα |¹

ἐκ τῆς ἁγί(ας) Παρθένου· ὑπάρχει δὲ ναὸς μέγ(ας) κ(αὶ) ὡραιότατος δρομικὸς μ(ε)τ(ὰ) |²

σκέπης ξυλίνης κ(αὶ) ἄνωθεν μολύβοσκέ-|³

παστος· τὸ δὲ ἔδαφος τοῦ Βήματος κ(αὶ) ὀλίγον τοῦ να-|⁴

οῦ εἶναι μ(ε)τ(ὰ) μάρμαρον· ἔχει δὲ ὁ ναὸς κολόνες |⁵

μαρμαρένες ν εἶς τὸ ενα μέρος κε κ(αὶ) εἰς |⁶

τὸ ἄλλον κε κ(αὶ) ἅπαν εἶναι ἱστορισμένον μ(ε)τ(ὰ) |⁷

ψιφίδων κ(αὶ) μωσίου χρυσοῦ κ(αὶ) δεξιᾶ τοῦ Βήμα- |⁸

τος εἶναι σκάλα κ(αὶ) αναβένη εἰς τ(ὴν) ἐκκλησίαν |⁹

τοῦ ἁγίου Γεωργίου κ(αὶ) ἁταὐτοῦ εἶναι |¹⁰

ἕτερη σκάλα κ(αὶ) ἀναβέ- |¹¹

νη εἰς τὸν πύ[ρ]γον ὁποῦ κατει- |¹²

῾Η ἁγία Βηθλεέμ:—

16r

κοῦν οἱ μοναχοί· καὶ ἁποκάτωθεν τοῦ καθολικοὖ |¹

ναοὗ εἶναι τὸ ἅγιον Σπήλαι(ων) [sic] εἰς τὸ ὁποῖον ἐγεννή-|²

θην [sic] ὁ Κύριος ἡμῶν Ι(ησοῦ)ς Χ(ριστό)ς κ(αὶ) εἶναι ὅλον μ(ε)τ(ὰ) μάρμαρον |³

ὡραῖον ἔσωθεν κ(αὶ) ἔξωθεν κ(αὶ) τὸ ἔδαφος \ἔ/χει δὲ κ(αὶ) |⁴

πόρτ(ας) μπροὗτζην(ας) β· ἡ μία δεξιᾶ κ(αὶ) ἡ ἅλλη ἁριστερᾶ |⁵

κ(αὶ) κ(α)τ(α)βένη σκαλούνια ιε κ(αὶ) ὁ τόπος ὁποὗ ἐγεννή- |⁶

θη ὁ Χ(ριστό)ς· ἡ γέννησις εἶναι κ(α)τ(ὰ) ἁνατολὰς· ἡ δὲ φάτ- |⁷

νη δυσικὰ κ(αὶ) ἐξέρχεται εὐωδία μεγάλη κ(αὶ) πάν- |⁸

τερπνη· ἅπτουσιν κανδήλ(ας)  εἰς τὴν γέννησιν στ κ(αὶ) εἰς |⁹

τ(ὴν) φάτνην δ· ἅπαντα τὰ κανδήλια τοῦ ἁγίου Σπηλαίου |¹⁰

εἶναι μβ κ(αὶ) δυσικά εἰς τὴν ἅκρην εἶναι ὁ τόπος ὁποὗ |¹¹

ἔχυσαν τὸ ἁπόπλημα τῶν σπαργάνων τοῦ Χ(ριστο)ῦ· κ(αὶ) εὐω- |¹²

διἅζει τὸ δὲ μοναστήρι(ων) Φραγγῶν εἶναι ἔξω- |¹³

θεν τοῦ ναοὗ· ὁ δὲ ναὸς εἶναι τὸ μίκος ἱχνάρια ρπε |¹⁴

κ(αὶ) τὸ πλάτος ψο· ἁριστερᾶ δὲ τοῦ ναοὗ ἔχουσιν οἱ αἰρε- |¹⁵

τικοὶ τόπους ὁποὗ ψάλλουσιν κ(αὶ) εἰς τὰ δεξιᾶ με- |¹⁶

ρη ἔχει βαπτϊστήρα πὸρφυρᾶ· ἔξωθεν δὲ τοῦ να- |¹⁷

οὗ κ(α)τ(ὰ) ἁνατολὰς ὡς ἔνα στάδιον εἶναι τὸ σπήλαι(ων) |¹⁸

εἰς τὸ ὁποῖον εἰσὴλθεν ὁ Χ(ριστὸ)ς μ(ε)τ(ὰ) τῆς μ(ητ)ρ(ό)ς αὐτου κ(αὶ) |¹⁹

τοῦ Ἱωσὴφ ὅταν ἤθελεν νὰ φύγη εἰς τ(ὴ)ν Αἴγυπτον |²⁰

κ(αὶ) λαμβάνουσιν χῶμα ἐξ αὐτοῦ κ(αὶ) ποιεἶ ἱα- |²¹

τρίας:- |²²

Στο απόσπασμα παρατηρούμε την ιδιαίτερα συχνή ασυνέπεια στη χρήση ψιλής και δασείας, στοιχείο που αντανακλά την απουσία δάσυνσης στην προφορά, όπως στους τύπους «ἅκρην» αντί «ἄκρην» και «ἁνατολὰς» αντί «ἀνατολὰς», καθώς και τη γενικότερη ασταθή χρήση πνευμάτων και τόνων με εσφαλμένους συνδυασμούς (π.χ. «ὁποὗ», «ναοὗ»). Παράλληλα, απαντούν χαρακτηριστικά ορθογραφικά φαινόμενα ιωτακισμού, δηλαδή η εναλλαγή του η και του ι, λόγω της προφοράς τους ως [i], όπως στη γραφή «μπροὗτζην(ας)» αντί «μπρούτζινας», καθώς και φαινόμενα ισοχρονισμού, με εξίσωση της ποσοτικής αξίας των ο και ω, π.χ. «σπήλαι(ων)» αντί «σπήλαιον»). Τέλος, σημειώνονται και μορφολογικές ιδιομορφίες, όπως ο τύπος «ἐγεννήθην» αντί «ἐγεννήθη».

Η διπλωματική μεταγραφή, όπως εφαρμόζεται εδώ, δεν αποσκοπεί στην αποκατάσταση ή ερμηνευτική εξομάλυνση του κειμένου, αλλά στην ακριβή αποτύπωση της γραπτής του μορφής, προσφέροντας το αναγκαίο υπόβαθρο για περαιτέρω φιλολογική, γλωσσολογική και ιστορική επεξεργασία.

Στα σεμινάρια παλαιογραφίας, οι συμμετέχοντες θα έχουν τη δυνατότητα να εξοικειωθούν με την ανάγνωση απευθείας από χειρόγραφα πρωτοτύπων κειμένων, όπως το απόσπασμα από τον κώδικα ΜΙΕΤ/IΠΑ, Πεζάρου 53 που είδαμε.

***

Τα δύο αυτά χειρόγραφα, διαφορετικά ως προς το είδος και τη λειτουργία τους, φωτίζουν από κοινού τη χριστουγεννιάτικη παράδοση μέσα από τη χειρόγραφη μετάδοση του λόγου και της εικόνας. Μέσα από την άμεση επαφή με τέτοια τεκμήρια αναδεικνύεται η διαχρονική σημασία της γραπτής παράδοσης και η συμβολή της στην κατανόηση του παρελθόντος.

Η εργασία εντοπισμού, ανάγνωσης, κριτικής επεξεργασίας και έκδοσης χειρόγραφων πηγών, όπως οι δύο που παρουσιάσαμε, αποτελεί αντικείμενο της επιστήμης της Παλαιογραφίας και των συναφών πεδίων της Κριτικής Έκδοσης και της Κωδικολογίας. Με φιλολογικό οπλισμό, κριτικό νου και πολλή διάθεση, φιλόλογοι και ιστορικοί με ισχυρή τέτοια κατάρτιση ανέπτυξαν τις μεθόδους των επιστημών αυτών, καταδύθηκαν σε αρχεία και βιβλιοθήκες και αναδύθηκαν με χειρόγραφα και κείμενα, που σήμερα αποτελούν θεμελιώδη στοιχεία του πολιτισμού μας, της ιστορικής και φιλολογικής γνώσης και της ανθρωπιστικής παιδείας.

Στο Ιστορικό και Παλαιογραφικό Αρχείο του ΜΙΕΤ, πάνω από 40 χρόνια καλλιεργούνται και διαδίδονται οι γνώσεις της Παλαιογραφίας, της Κωδικολογίας, της Κριτικής των Κειμένων, της Βιβλιολογίας και των συναφών πεδίων που αφορούν την γραφή, τα κείμενα και τους φορείς τους από το χειρόγραφο στο έντυπο.

Και φέτος το ΙΠΑ/ΜΙΕΤ, στο πλαίσιο αυτής της παράδοσης, θα προσφέρει σεμινάρια στα παραπάνω πεδία, για τα οποία οι ενδιαφερόμενοι θα μάθουν παρακολουθώντας τις ανακοινώσεις και τα νέα του ΜΙΕΤ στο διαδίκτυο.

Το Ιστορικό και Παλαιογραφικό Αρχείο του ΜΙΕΤ εύχεται σε όλες και όλους καλά και ειρηνικά Χριστούγεννα.

Σταύρος Γριμάνης, υπεύθυνος ΙΠΑ/ΜΙΕΤ

Μιχάλης Κωνσταντίνου-Ρίζος, συνεργάτης ΙΠΑ/ΜΙΕΤ

[i] Prosopographische Lexikon der Palaiologenzeit 993.

[ii] Δ. Κασαπίδης – Στέλιος Λαμπάκης, «Άνθμος Α», στο Εγυκλοπαιδικό προσωπογραφικό λεξικό βυζαντινής ιστορίας και πολιτισμού, τ.2, Αθήνα 1997, 207-208. Κ.Ι. Δυοβουνιώτης, «῾Ο ᾽Αθηνῶν ῎Ανθιµος καὶ πρόεδρος Κρήτης ὁ ὁµολογητής», ΕΕΒΣ 9 (1932) 47-79.

[iii] Φώτης Μπαρούτσος, «Η αποστασία του Αγίου Τίτου, 1363-1367: μία ή δύο εξεγέρσεις;», στο: (επιμέλεια) Γεράσιμος Δ. Παγκράτης, Κοινωνική διαμαρτυρία, εξέγερση και επανάσταση στα προνεωτερικά Ιταλικά Κράτη (13ος-18ος αι.). Πρακτικά Συνεδρίου Αθήνα, 29-30 Νοεμβρίου 2021, Αθήνα 2024, 333-363. Sally McKee, «The Revolt of St Tito in fourteenth‐century Venetian Crete: A reassessment», Mediterranean Historical Review, 9:2 (1994), 173-204, DOI: 10.1080/09518969408569670.

[iv] Γ. Κ. Παπάζογλου, «Χειρόγραφα έργα Άνθίμου του Ομολογητού και κείμενα που αναφέρονται σε αυτόν», Ελληνικά 31/1 (1979), 183-187.

[v] Κ. Ι. Δυοβουνιώτης, «Ανθίµου ᾽Αθηνῶν λόγος ἀνέκδοτος εἰς τὴν γέννησιν τοῦ Χριστοῦ», ΕΕΒΣ 7 (1930) 38-45«. Ο ίδιος, «Ανθίµου ᾽Αθηνῶν λόγος ἀνέκδοτος περὶ τῶν τοῦ ῾Αγίου Πνεύµατος προόδων», ΕΕΒΣ 8 (1931) 30-31.

[vi] Δυοβουνιώτης, «Ανθίµου ᾽Αθηνῶν λόγος ἀνέκδοτος εἰς τὴν γέννησιν τοῦ Χριστοῦ», 40-45.