“ωπιως το διαβασι ετουτω τω γράμμα να εχη την καταραν του Αγιου Χαραλαμπου καὶ του Αγιου Γεωργιου και του Αγιου Αθανασιου να την εχων καθεκαστην εμεραν”. Αυτή την κατάρα θα διαβάσει κανείς, γραμμένη ανάποδα στο εσωτερικό του εμπροσθοφύλλου, μόλις ανοίξει το έντυπο υπ’ αριθμόν 37 της Συλλογής Πεζάρου, του Ιστορικού και Παλαιογραφικού Αρχείου του ΜΙΕΤ. Πρόκειται για το Σύγγραμμα περὶ τῶν ἀοράτων διὰ τῶν ὁρατῶν ἐννοουμένων πραγμάτων, καὶ περὶ τῶν ἀΰλων διὰ τῶν ἐνεργειῶν αὐτῶν εἰς αἴσθησιν πιπτόντων καὶ γινωσκομένων πραγμάτων, ένα βιβλίο που εξέδωσε το 1760 ο Θωμάς Μανδακάσης (1709–1796), ο Καστοριανός ιατροφιλόσοφος και εκπρόσωπος του νεοελληνικού Διαφωτισμού, διδάκτορας ιατρικής από το Πανεπιστήμιο της Λιψίας, όπου εργάστηκε και απεβίωσε.
Η κατάρα, γραμμένη ανάποδα στην εσωτερική όψη του αντιτύπου
Το κείμενο του βιβλίου εκτείνεται σε 480 πυκνογραμμένες σελίδες, και αποτελεί την ανάπτυξη της γνωσιοθεωρίας του Μανδακάση, την οποία θα μπορούσαμε περίπου να συνοψίσουμε ως εξής: Ο σκοπός που όρισε ο Θεός για τον άνθρωπο είναι να γνωρίσει πραγματικά, μέσα από τα ορατά και αισθητά, τα αόρατα και άυλα πράγματα. Η πορεία που πρέπει να ακολουθήσει είναι – ονομαστικά – από τη μάθηση στη γνώση, στην αγάπη και την επιθυμία, και τέλος να φτάσει στην απόλαυση. Η επιχειρηματολογία του προς υποστήριξη αυτής της θεωρίας βρίθει θεολογικών και χριστολογικών αναφορών:
Από το κείμενο της έκδοσης
«[…] ὅθεν ἡ ἀληθινὴ καὶ ἀξία δόξα καὶ τιμὴ καὶ λατρεία του τοῦ οὐρανίου ἡμῶν πατρὸς ἐπὶ τῆς γῆς γίνεται· ἡ ὁποία δὲν στέκεται μόνον εἰς τὰ δοξαστικὰ ἐγκώμια, ἀμὴ εἰς τὰ καλὰ ἔργα τῶν οἰκτιρμῶν τοῦ οὐρανίου ἡμῶν πατρός, καὶ τῶν παθημάτων τοῦ γλυκυτάτου μας Ἰησοῦ· τὰ ὁποῖα ἀπὸ τὴν εἰς τὸν οὐράνιον ἡμῶν πατέρα εὐπείθειαν καὶ ὑπακοήν, εὔνοιαν καὶ ἀγάπην γεννῶνται· διὰ τοῦτο καὶ ὁ χρυσός μας ἀπόστολος Παῦλος λέγει· «Ἐὰν μὴ ἀγάπην ἔχω οὐδὲν εἰμί». Αὐτὴ ὅμως ἡ ἀγάπη ἀπὸ τὸν ἀέρα εἰς ἡμᾶς δὲν γεννᾶται, ἀμὴ ἀπὸ τὴν μάθησιν καὶ γνῶσιν τῶν πραγμάτων· καὶ μάλιστα ἡ θεία καὶ προσκυνητὴ καὶ φιλάνθρωπος καὶ εὐεργετικὴ μεγαλειότης, ὅλους ἡμᾶς τοὺς ἀνθρώπους διὰ τὴν μάθησιν, καὶ γνῶσιν καὶ ἀγάπην, καὶ ἀπόλαυσιν τῶν πραγμάτων μᾶς ἐποίησε, καὶ ὄχι διὰ ἄλλο τίποτες.»[1]
Η σελίδα τίτλου
Η γνωσιοθεωρία αυτή αποκτά φυσικά και παιδαγωγικές προεκτάσεις. Αξίζει να αναφερθούμε στη Φυλλάδα[2] του Μανδακάση, που τυπώθηκε ένα χρόνο μετά το Σύγγραμμα. Όπως έχει επισημανθεί στη νεότερη έρευνα, πρόκειται για το πρώτο χρονολογημένο έντυπο νεοελληνικό αλφαβητάριο, ενώ το αμέσως επόμενο χρονολογημένο έντυπο του ίδιου είδους είναι το Μέγα Ἀλφαβητάριον του Μιχαήλ Παπαγεωργίου, που εκδόθηκε στη Βιέννη το 1771.[3] Η μέθοδος του Μανδακάση παρουσιάζεται προγραμματικά στο Προοίμιο της Φυλλάδας: Η Φυλλάδα συνεγράφη ούτως ώστε να παρουσιαστεί ένας αξιόπιστος τρόπος εκμάθησης του αλφαβήτου και της ανάγνωσης για τα ελληνόπουλα, με σαφή προσανατολισμό στην παιδεία, θρησκευτική και κοσμική, όπως την εννοούσε ο προτεσταντικός και διαφωτιστικός περίγυρος του Μανδακάση στη Γερμανία, και όπως ανθούσε την ίδια εποχή στις φωτισμένες γενικότερα χώρες της Εσπερίας.[4] Η Φυλλάδα ακολουθεί μια ολιστική μέθοδο, ταχέως ρυθμού, εξασφαλίζοντας τη δυνατότητα σε σύντομο χρονικό διάστημα να μπορέσει ο εκπαιδευόμενος να έρθει σε επαφή με συστατικά της θρησκευτικής και εθνικής του ταυτότητας κείμενα. Έτσι, στο τέλος του κειμένου, τυπώνεται ολόκληρος ο ργ΄ Ψαλμός, με την προσδοκία πως θα μπορέσει να τον διαβάσει αμέσως μετά τα πρώτα του γράμματα, στην πορεία μιας μόνο εβδομάδας και μετά από μισάωρη καθημερινή μελέτη. Αυτό βέβαια έρχεται σε πλήρη αντίθεση με την μακροχρόνια και ανιαρή διαδικασία των παραδοσιακών ελληνικών σχολείων, που σέρνονταν τρία ή και τέσσερα ολόκληρα χρόνια, σύμφωνα με τον Μανδακάση, για να επιτύχουν ακριβώς το ίδιο. Όπως είναι φυσικό, μια τέτοια μέθοδος κατακρίθηκε ως εκτός πραγματικότητας, ενδεικτικά από τον Σιατιστινό παιδαγωγό Μιχαήλ Παπαγεωργίου.[5] Άλλοι, όπως ο Κοραής, τη δέχτηκαν με ενθουσιασμό.
Το αντίτυπο έχει χαρτόνινη στάχωση, με δερμάτινη επένδυση στη ράχη και χαρτί διακοσμημένο με φυτικά μοτίβα στις δύο όψεις. Παρατηρείται εμφανής φθορά στο εξώφυλλο και στο οπισθόφυλλο. Το σώμα διατηρείται σε σχετικά καλή κατάσταση, δεδομένης της παλαιότητάς του. Στην τελευταία σελίδα διακρίνονται ίχνη σφραγίδας. Τυπώθηκε το 1760, στο τυπογραφείο του Johann Gottlob Immanuel Breitkopf, στη Λιψία. Περιέχει αφιέρωση στον Ηγεμόνα της Μολδοβλαχίας Ιωάννη Θεοδώρου Καλλιμάχη (Ioan Teodor Callimachi).
Από πού μπορεί να προέρχεται η κατάρα για το Σύγγραμμα του Μανδακάση; Δύσκολο να το προσδιορίσουμε. Κρίνοντας από την ορθογραφία του αναθεματίζοντος, θα μπορούσαμε να αποκλείσουμε τους λόγιους συντηρητικούς διανοητές που εχθρεύονταν τους νεωτερισμούς του Μανδακάση. Αλλά και η τραχύτητα, και ο ένθερμος ζήλος της κατάρας, μας οδηγούν να πιστέψουμε ότι γράφτηκε από έναν άνθρωπο πιο κοντά στα λαϊκά στρώματα – εν μέρει όμως εγγράμματο – κάποιον ιερωμένο ίσως, ο οποίος δεν είδε με καλό μάτι την ανάμειξη του χριστιανισμού με το πνεύμα και τα ιδεώδη του Διαφωτισμού· εφόσον, βέβαια, θεωρήσουμε πως η κατάρα συνδέεται με το περιεχόμενο του αντιτύπου.
Ίσως χωρίς καμία ιδιαίτερη σχέση με τα παραπάνω, αλλά ωστόσο αρμονικά δένοντας τις δύο όψεις της πρόσληψης του έργου με την υλική πραγματικότητα του αντιτύπου, κάποιος άλλος κτήτορας αμβλύνει το αιχμηρό της κατάρας, γράφοντας στο εσωτερικό του οπισθόφυλλου: “Τιν εντιμοτι σου δουλικος προσκινο κυριον τον θεον περικαλο δηᾶ την καλην σου υγιαν κ(αι) ευτυχιαν να ση δοση ο θεος και υ Παναγια – Κωστας του Νικωλα”.
Η ευχή
Παντελής Καντιάνης
Σπύρος Παρασκάκης
*Το άρθρο συνέγραψαν οι φοιτητές Φιλολογίας του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών Παντελής Καντιάνης και Σπύρος Παρασκάκης, στο πλαίσιο της πρακτικής τους άσκησης στο Ιστορικό και Παλαιογραφικό Αρχείο του Μορφωτικού Ιδρύματος Εθνικής Τραπέζης.
[1] Θωμάς Μανδακάσης, Σύγγραμμα περὶ τῶν ἀοράτων διὰ τῶν ὁρατῶν ἐννοουμένων πραγμάτων, καὶ περὶ τῶν ἀΰλων διὰ τῶν ἐνεργειῶν αὐτῶν εἰς αἴσθησιν πιπτόντων καὶ γινωσκομένων πραγμάτων, Λιψία, Παρὰ Ἰωάννῃ Γόττλοπ Ἐμμανουὴλ Βρέϊτκοπφ, 1760, σ. 16.
[2] Αναλυτικότερα πληροφορίες για τη Φυλλάδα στο Ηλίας Τεμπέλης, «“τὰ ἀπάνθρωπα ξυλίσματα καὶ ὑβρίσματα”: Θωμάς Μανδακάσης, ο πρώτος παιδαγωγός του Νεοελληνικού Διαφωτισμού», Ξενοφών 3 (Οκτώβριος 2018), σ. 100-112.
[3] Χαρίτων Καρανάσιος, «Περί της τυπολογίας του δυτικομακεδόνα ιατροφιλοσόφου (1750-1830)», στο Χαρίτων Καρανάσιος – Ίλια Χατζηπαναγιώτη-Sangmeister (επιμ.), Ιατρική και ιατροφιλόσοφοι στον Νέο Ελληνισμό, Αθήνα, Κέντρον Ερεύνης του Μεσαιωνικού και Νέου Ελληνισμού της Ακαδημίας Αθηνών, 2025, σ. 159.
[4] Βέβαια, ο Τεμπέλης τονίζει ότι δεν μπορούμε ακόμα να προσδιορίσουμε με ακρίβεια τις πηγές του Μανδακάση, καθώς δεν τις αναφέρει, και άρα διστάζει να κάνει λόγο για τις επιδράσεις του. Βλ. Τεμπέλης, ό.π., σ. 106, 108.
[5] Βλ. Τεμπέλης, ό.π., σ. 106.
