Το Ιστορικό και Παλαιογραφικό Αρχείο του Μορφωτικού Ιδρύματος Εθνικής Τραπέζης παρουσιάζει ένα εκτενές φιλοσοφικό κείμενο με τον τίτλο «Περίληψις εἰς ἅπασαν τὴν Λογικὴν Μέθοδον τοῦ Ἀριστοτέλους» (φφ. 1r-80v), το οποίο διασώζεται στο χειρόγραφο 33 της Συλλογής Πεζάρου (τέλη 18ου αιώνα). Το κείμενο, αδήλου συγγραφέα, αποτελεί ένα συστηματικό διδακτικό εγχειρίδιο, που αποσκοπεί στη συνολική παρουσίαση της αριστοτελικής λογικής ως βασικού εργαλείου της λόγιας εκπαίδευσης και της επιστημονικής σκέψης.
Η παρουσίαση του κειμένου αυτού με αφορμή την την εορτή των Τριών Ιεραρχών (30 Ιανουαρίου) προσφέρει την ευκαιρία να αναδειχθεί ο ρόλος της λογικής στη λόγια εκπαίδευση του ελληνικού κόσμου των νεότερων χρόνων. Στο πλαίσιο αυτό, η λογική – και ιδίως η αριστοτελική λογική – κατείχε κεντρική θέση στη λόγια εκπαίδευση, λειτουργώντας ως αναγκαία προπαρασκευή για κάθε μορφή γνώσης και συστηματικής μάθησης.
Ήδη στην αρχή του έργου ο συγγραφέας θέτει με ιδιαίτερη σαφήνεια το μεθοδολογικό πλαίσιο της έρευνας, ακολουθώντας ένα σχήμα που ανάγεται ευθέως στον Αριστοτέλη:
«Ἐπεὶ πρῶτον περὶ ἑκάστου τῶν ὄντων ζητοῦμεν τὴν σημασίαν τοῦ ὀνόματος τοῦ ἐρευνωμένου πράγματος, εἴτα τὸ εἰ ἐστι, καὶ τί ἐστι, καὶ μετὰ ταῦτα ὁποῖόν τι ἐστι, καὶ διατί ἐστι· διὰ τοῦτο καὶ ἡμῖν προθεμένοις τὴν λογικὴν μέθοδον ἀναπτύξαι, πρῶτον ζητητέον τὴν σημασίαν τοῦ ὀνόματος…» (φ. 1r)
Η προτεραιότητα που δίνεται στη σημασία των όρων και η διαδοχική μετάβαση από το εἰ ἔστι στο διὰ τί ἐστι συνιστούν βασικό γνώρισμα της αριστοτελικής επιστημονικής μεθόδου, όπως αυτή διατυπώνεται στα Ἀναλυτικὰ Ὕστερα (Β΄ 1, 89b23–31). Η επιλογή του συγγραφέα να ανοίξει το εγχειρίδιο με αυτό το ερευνητικό σχήμα υπογραμμίζει τον παιδευτικό χαρακτήρα της λογικής· πριν από κάθε κρίση ή απόδειξη, προηγείται η ακριβής κατανόηση των εννοιών (φφ. 1r–1v).
Στη συνέχεια, το εγχειρίδιο αναπτύσσει τις βασικές τεχνικές της λογικής, με έμφαση στον ορισμό και τη διαίρεση. Ο ορισμός παρουσιάζεται ως καίριο εργαλείο της γνώσης, καθώς αποσκοπεί στη σύλληψη του τί ἐστιν κάθε πράγματος μέσω της ένταξής του στο γένος και της διάκρισής του από τα λοιπά είδη, σύμφωνα με την αριστοτελική σύλληψη του ορισμού που αποδίδει την ουσία και όχι απλώς το όνομα (πρβλ. Ἀναλυτικὰ Ὕστερα Β΄ 7, 92a1–10). Η διαίρεση λειτουργεί ως συμπληρωματική μέθοδος εννοιολογικής ανάλυσης, η οποία προετοιμάζει τον ορισμό και την επιστημονική έρευνα, χωρίς να ταυτίζεται με την αποδεικτική διαδικασία (πρβλ. Ἀναλυτικὰ Ὕστερα Β΄ 13, 96b15–25). Ο συνδυασμός ορισμού και διαίρεσης συγκροτεί έτσι ένα ενιαίο διδακτικό σχήμα, χαρακτηριστικό της λογικής ως μεθοδικού εργαλείου κατανόησης (φφ. 22r–23v).
Ιδιαίτερη βαρύτητα δίνεται στη γνωσιολογική θεμελίωση της λογικής (φφ. 3r–4v). Αναλύονται οι γνωστικές και διανοητικές δυνάμεις της ψυχής — αἴσθησις, φαντασία, δόξα, διάνοια και νοῦς — καθώς και η σχέση μεταξύ πεῖρας, ἐμπειρίας, τέχνης και ἐπιστήμης. Η λογική ορίζεται ρητά ως ἐπίκτητη ἕξις, η οποία αποκτάται με λόγο και ἐθισμό, και όχι ως έμφυτη γνώση, σύμφωνα με τη διάκριση του Αριστοτέλη ανάμεσα σε φύσιν και ἕξιν, όπως αυτή διατυπώνεται στα Ἠθικὰ Νικομάχεια Β΄ 1 (1103a14–26).
Το μεθοδολογικό σχήμα που τίθεται προγραμματικά στην αρχή του έργου επανέρχεται και σε μεταγενέστερο σημείο του κειμένου (φ. 80r), όπου ο συγγραφέας προχωρεί σε συστηματικότερη και αναλυτικότερη ανάπτυξη των λεγόμενων «τεσσάρων ζητουμένων» (ὅτι, διότι, εἰ ἔστι, τί ἐστι), εντάσσοντάς τα ρητά στο πλαίσιο της λογικής διδασκαλίας. Η επανεμφάνιση αυτή συνδέεται άμεσα με την αριστοτελική θεωρία των τεσσάρων ζητουμένων (Ἀναλυτικὰ Ὕστερα, Β΄ 1, 89b23–31) και υπογραμμίζει τον παιδευτικό χαρακτήρα του εγχειριδίου· η λογική δεν εισάγεται μόνο θεωρητικά, αλλά καλλιεργείται σταδιακά ως μέθοδος συστηματικής σκέψης και απόδειξης.
Στο ίδιο πλαίσιο, το κείμενο πραγματεύεται το αντικείμενο και τον σκοπό της λογικής, προσδιορίζοντάς την όχι ως απλή κατοχή της γνώσης ή θεωρητική κατάληψη της αλήθειας, αλλά ως ενεργό άσκηση του συλλογισμού, η οποία πραγματώνεται κυρίως στην ορθή απόδειξη. Η λογική αφορά τα παθήματα και τις ενέργειες της διανοίας, όπως αυτά εκδηλώνονται στη διαδικασία του συλλογίζεσθαι, και αποβλέπει στη μεθοδική και έγκυρη παραγωγή συλλογισμών και αποδείξεων (φφ. 13v–14r· πρβλ. Ἀναλυτικὰ Ὕστερα Β΄ 19, 99b15–30).
Η Περίληψις του χειρογράφου Πεζάρου 33 αποτελεί χαρακτηριστικό δείγμα της λόγιας φιλοσοφικής παιδείας των νεότερων χρόνων. Με αφορμή την την εορτή των Τριών Ιεραρχών, το κείμενο υπενθυμίζει τη διαχρονική σημασία της λογικής ως θεμελίου της παιδείας και της συστηματικής σκέψης· ενός εργαλείου που, πέρα από τη φιλοσοφία, συνέβαλε καθοριστικά στη συγκρότηση της εκπαιδευτικής παράδοσης.
«Τέλος καὶ τῷ Θεῷ δόξα» (φ. 88v), όπως ολοκληρώνεται και το ίδιο το έργο με μια καθιερωμένη κατακλείδα της γραφικής και λόγιας παράδοσης.
Μιχάλης Κωνσταντίνου-Ρίζος, ΙΠΑ/ΜΙΕΤ
Ενδεικτική βιβλιογραφία
Πρωτογενείς πηγές
• William David Ross (ed.), Aristotelis Analytica Priora et Posteriora, Oxford: Clarendon Press, 1964 (repr. 1968), σ. 3–183 (24a10–31b38, 71a1–100b17).
• Ingram Bywater (ed.), Aristotelis ethica Nicomachea, Oxford: Clarendon Press, 1894 (repr. 1962): 1-224 (1094a1-1181b23).
Δευτερογενής βιβλιογραφία
• Jonathan Barnes, Aristotle: A Very Short Introduction, Oxford University Press.
• Richard Sorabji (επιμ.), Aristotle Transformed: The Ancient Commentators and Their Influence, Cornell University Press.