Ο ίδιος φωτογραφίζεται λίγο πριν ξεσπάσει ο πόλεμος, το 1938, στο σπίτι της οδού Κυδαθηναίων, αρ. 9, το οποίο έχτισε ο πατέρας του Στέλιος Σεφεριάδης το 1933. Πρόκειται για μία από τις καλαίσθητες αστικές πολυκατοικίες του μεσοπολέμου, τριών ορόφων, με έρκερ (χτισμένη προεξοχή) στον μεσαίο όροφο.
Ο Γ. Σεφέρης στην κάμαρά του στο ισόγειο της Κυδαθηναίων 9, Μάιος 1938
ΜΙΕΤ, Φωτογραφικό αρχείο Γ. Σεφέρη
Στο σπίτι της οδού Κυδαθηναίων, Μάιος 1938
ΜΙΕΤ, Φωτογραφικό αρχείο Γ. Σεφέρη
Η μικρή αδελφή του ποιητή Ιωάννα (Τσάτσου) εξέδωσε το 1993 ένα βιβλίο που έχει ως τίτλο τη διεύθυνση της πατρικής οικίας. Το σπίτι της οικογένειας αποτέλεσε ορμητήριο για την εξερεύνηση της προπολεμικής Αθήνας, καθώς και το επίκεντρο συναντήσεων επιφανών προσώπων, τα οποία μνημονεύει η αδελφή του Σεφέρη στο βιβλίο της.
Ένα από αυτά τα πρόσωπα ήταν και ο καλλιτέχνης Γιάννης Μόραλης, για τον οποίο η ίδια γράφει (σ. 151): «Θαύμαζα πολύ και τον Γιάννη Μόραλη. Στα βιβλία μου του ζητούσα συχνά τη προμετωπίδα».
Μελέτη με κάνναβο για την προμετωπίδα της έκδοσης Χρόνος της Ι. Τσάτσου, 1983
Μολύβι σε χαρτί, 28,4 x 21,4 εκ.
ΜΙΕΤ, Αρχείο Ι. Μόραλη, Συλλογή: Εργαστήριο Γιάννη Μόραλη
Έχει προηγηθεί άλλωστε η στενή και μακρά συνεργασία του αδελφού της με τον καλλιτέχνη. Από αυτή την καλλιτεχνική συμπόρευση, του ποιητή και του ζωγράφου, παραθέτουμε ορισμένα ενδεικτικά τεκμήρια. Αρχικά το προσχέδιο που κάνει το 1965 για το εξώφυλλο της ποιητικής συλλογής Αντιγραφές.
Προσχέδια για το εξώφυλλο της έκδοσης Αντιγραφές του Γ. Σεφέρη, 1965
Μολύβι, μελάνι και ακουαρέλα σε χαρτί, 19,7 x 24,4 εκ.
ΜΙΕΤ, Αρχείο Ι. Μόραλη, Συλλογή: Εργαστήριο Γιάννη Μόραλη
Ακολουθούν την ίδια χρονιά τα 10 ζωγραφικά σχόλια σε ποιήματα του Σεφέρη.
«Ζωγραφικά σχόλια», εικονογράφηση της συγκεντρωτικής ποιητικής συλλογής Ποιήματα του Γ. Σεφέρη, 1965
ΜΙΕΤ, Αρχείο Ι. Μόραλη, [Τα έργα ανήκουν στην Εθνική Πινακοθήκη]
«Ζωγραφικά σχόλια», εικονογράφηση της συγκεντρωτικής ποιητικής συλλογής Ποιήματα του Γ. Σεφέρη, 1965
ΜΙΕΤ, Αρχείο Ι. Μόραλη, [Τα έργα ανήκουν στην Εθνική Πινακοθήκη]
Ο ίδιος ο ποιητής, αν και επιφυλακτικός για τη συνεργασία που προτείνει ο εκδοτικός οίκος Ίκαρος, ενθουσιάζεται με το αποτέλεσμα και στον πρόλογο της έκδοσης γράφει: «Σπάνια μου πέτυχαν τα ζευγαρώματα των τεχνών. Ήταν για μένα κάτι σαν δυο άλογα ζεμένα στο ίδιο αμάξι που ξαφνικά τραβούν προς αντίθετες κατευθύνσεις. Ωστόσο, όταν ύστερα από αρκετούς μήνες ο Μόραλης μου έδειξε τις ζωγραφιές του, κατάλαβα πως μπορεί κάποτε να μην υπάρχει διόλου αμάξι, παρά μόνο δύο ελεύθερα άλογα καλπάζοντας ανεξάρτητα σ’ ένα πράσινο λιβάδι». Την ίδια εκείνη χρονιά ο ζωγράφος ξεκινά τη δημιουργία μιας ταπισερί για το σπίτι του Σεφέρη, στην οδό Άγρας 20, το οποίο χτίστηκε (1957–1960) από τον αρχιτέκτονα Παναγιώτη Μανουηλίδη. Σε αυτό θα κατοικήσει ο ποιητής από το 1962, μετά την επιστροφή του από το Λονδίνο, όπου υπηρέτησε ως πρέσβης από το 1957.
Μελέτες για ταπισερί για την οικία Σεφέρη, 1965–1966
Μελάνι και λαδοπαστέλ σε χαρτί, 24,3 x 17,4 εκ.
ΜΙΕΤ, Αρχείο Ι. Μόραλη, Συλλογή: Εργαστήριο Γιάννη Μόραλη
Το 1966 ο Μόραλης εικονογραφεί το εξώφυλλο για την Αποκάλυψη του Ιωάννη σε μεταγραφή του Σεφέρη.
Προσχέδιο για το εξώφυλλο της έκδοσης Η Αποκάλυψη του Ιωάννη, μεταγραφή Γ. Σεφέρη, 1966
Λαδοπαστέλ σε χαρτί, 24,6 x 17,6 εκ.
ΜΙΕΤ, Αρχείο Ι. Μόραλη, Συλλογή: Εργαστήριο Γιάννη Μόραλη
Ακολουθούν τα Τρία κρυφά ποιήματα, έκδοση την οποία ο ποιητής στέλνει στον Μόραλη με αφιέρωση. Το εξώφυλλό κοσμεί παραλλαγή του σχεδίου της γοργόνας που είχε σχεδιάσει ο Μόραλης για επανέκδοση της συγκεντρωτικής συλλογής Ποιήματα το 1964.
Το εξώφυλλο της έκδοσης Τρία κρυφά ποιήματα του Γ. Σεφέρη και η σελίδα με την ιδιόχειρη αφιέρωση, 1966
ΜΙΕΤ, Αρχείο Ι. Μόραλη
Το εξώφυλλο της έκδοσης Τρία κρυφά ποιήματα του Γ. Σεφέρη και η σελίδα με την ιδιόχειρη αφιέρωση, 1966
ΜΙΕΤ, Αρχείο Ι. Μόραλη
Το εξώφυλλο της 5ης έκδοσης των Ποιημάτων του Γ. Σεφέρη, 1964
ΜΙΕΤ, Αρχείο Ι. Μόραλη
Ένα χρόνο αργότερα, το 1967, την αγγλική έκδοση με συλλογή ποιημάτων του Σεφέρη την κοσμεί προμετωπίδα του ζωγράφου.
Η αγγλική έκδοση συλλογής ποιημάτων του Γ. Σεφέρη (Princeton), με προμετωπίδα του Γιάννη Μόραλη, 1967
ΜΙΕΤ, Αρχείο Ι. Μόραλη
Η σύντομη περιήγηση στη συνεργασία Σεφέρη και Μόραλη δείχνει ότι δεν πρόκειται για μια επαγγελματική σχέση, αλλά για μια βαθύτερη συνομιλία δύο καλλιτεχνικών προσωπικοτήτων, για ένα «διάλογο ενός νεότερου καλλιτέχνη, που δεν αγνόησε τα έργα της ποίησης, μ’ έναν κατά μισή γενεά παλαιότερό του» (Γ. Σεφέρης, από τον πρόλογο στα «Ζωγραφικά σχόλια»).
Αναμφισβήτητα η επίδραση του Σεφέρη είναι και παραμένει ανεξίτηλη. Ο Μόραλης δεν λησμόνησε ποτέ τα έργα του ποιητή. Όταν συνταξιοδοτείται από την ΑΣΚΤ το 1983, αποχαιρετάει τους φοιτητές του μοιράζοντάς τους ένα χαρτί —από αυτά που βρέθηκαν στο αρχείο του — με στίχους του Γιώργου Σεφέρη από το Μυθιστόρηµα:
Εδώ τελειώνουν τα έργα της θάλασσας τα έργα της αγάπης.
Εκείνοι που κάποτε θα ζήσουν εδώ που τελειώνουμε
αν τύχει και μαυρίσει στη μνήμη τους το αίμα και ξεχειλίσει
ας μη μας ξεχάσουν, τις αδύναμες ψυχές μέσα στ’ ασφοδίλια,
ας γυρίσουν προς το έρεβος τα κεφάλια των θυμάτων:
Εμείς που τίποτε δεν είχαμε θα τους διδάξουμε τη γαλήνη.
Σελίδα με τους στίχους του Γ. Σεφέρη από το Μυθιστόρημα (1935)
ΜΙΕΤ, Αρχείο Ι. Μόραλη
Κωνσταντίνος Φιολάκης
Διαχείριση Καλλιτεχνικών Αρχείων & Ψηφιακών Συλλογών
